Trong bối cảnh chất lượng xuất bản sách đang ở tình trạng báo động, vẫn có một tủ sách được đánh giá cao nhưng lại làm vì mục đích phi lợi nhuận. Tuần Việt Nam đã có cuộc trò chuyện với ông Giản Tư Trung, Chủ tịch Sáng lập PACE và cũng là người đang "chèo lái" tủ sách này để độc giả có cơ hội hiểu thêm về hoạt động làm sách hiện nay.
- Là một người đang “sống” trong lĩnh vực làm sách, ông nhận xét như thế nào về việc làm sách hiện nay?
Ông Giản Tư Trung: Trong những năm gần đây, lĩnh vực xuất bản đã có những thay đổi đáng kể và đặc biệt, nhiều cuốn sách có giá trị của thế giới thuộc nhiều lĩnh vực đang lần lượt được xuất hiện tại Việt Nam nhờ sự nỗ lực của giới xuất bản.
Còn về những người làm sách, theo tôi, trong lĩnh vực này hiện nay có bốn dạng người làm sách. Dạng thứ nhất là “đầu nậu” - những người chuyên môn "luộc" sách của các đơn vị xuất bản trong và ngoài nước, tức là ăn cắp chất xám, ăn cắp bản quyền của người khác để kiếm lời.
Dạng thứ hai là “doanh nhân con buôn” làm sách. Những người này không “luộc” sách của ai cả, mà họ mua bản quyền đàng hoàng. Tuy nhiên, họ xem sách là hàng hóa và do đó cứ đầu sách nào bán chạy là người ta làm. Trong khi sách hay thì thường là những cuốn bán chạy, nhưng những cuốn sách bán chạy chưa chắc đã là sách có giá trị. Nhưng bất kể đó là sách gì, có ảnh hưởng như thế nào, có lợi hay có hại cho xã hội, cho độc giả thì những doanh nhân này cứ thấy sách bán chạy là làm.
Dạng thứ ba là những “doanh nhân tâm huyết”, người kinh doanh sách có trách nhiệm với xã hội. Chỉ những đầu sách nào có lợi và không có hại cho xã hội thì họ mới làm. Họ có phải là doanh nhân? Họ có kinh doanh không? Họ là doanh nhân, họ kinh doanh thực sự đấy, nhưng không phải kinh doanh bằng mọi giá.
Dạng thứ tư là những nhà giáo dục làm sách. Lúc đó sách trở thành sản phẩm giáo dục, mục tiêu của họ không phải là sách mà là con người. Lúc đó, họ không chỉ chọn những cuốn sách có lợi để làm, mà cao hơn, họ sẽ tạo ra một hệ thống sách, họ sẽ xây dựng một chuỗi giá trị về sách chứ không phải là 1 - 2 cuốn, nhằm đạt được mục đích giáo dục con người thông qua sách.
Đối với những người làm sách này, họ sẽ lựa chọn 5 - 7 cuốn hay nhiều cuốn gộp lại (kể cả sách biên soạn hay sách biên dịch) nhằm giải quyết một vấn đề giáo dục nào đó cho một đối tượng nào đó trong xã hội. Nghĩa là họ định hình mục tiêu giáo dục trước, rồi mới xác lập hệ thống sách cần làm để phục vụ cho mục đích giáo dục đó.
Giữa 4 nhóm làm sách này có sự khác biệt rất lớn và tạo nên thị trường sách của ta như hiện nay. Và chúng ta đang thấy rằng ngày càng có nhiều cá nhân và tổ chức làm sách thuộc nhóm thứ tư nói trên và như vậy trong tương lai chúng ta sẽ có một diện mạo mới của nền xuất bản nước nhà.
- Vậy mục đích làm sách của PACE là gì?
- Vì PACE là một “học viện” dành cho doanh nhân và giám đốc, cho nên chúng tôi gọi tủ sách của PACE là “Tủ sách Doanh trí”, một tủ sách dành cho doanh nghiệp và tủ sách này được thực hiện vì mục đích giáo dục, đó là “góp phần nâng cao doanh trí Việt Nam”.
Theo tôi, người làm sách cũng là người làm giáo dục bởi vì giữa sách và giáo dục có một mối liên quan cực kỳ mật thiết với nhau. Sách là phương tiện của giáo dục, sách chính là nơi cất giữ tri thức, còn giáo dục là công tác nhằm đưa tri thức đến với con người. Mặc dù hiện nay nhiều người thường xuyên tìm kiếm thông tin trên internet nhưng thực ra internet chỉ là phương tiện truyền tải tri thức chứ không hẳn là nơi cất giữ tri thức. Và sách mới là nơi thật sự cất giữ tri thức quan trọng nhất.
- Theo đánh giá của giới chuyên môn thì những cuốn sách mà PACE giới thiệu đều có chất lượng cao, đủ điều kiện để đạt hiệu quả tốt nếu đưa vào kinh doanh. Vậy tại sao mục đích của PACE khi làm sách vẫn chỉ là sách phi lợi nhuận?
- Tôi cho rằng làm sách thu được lợi nhuận cũng tốt chứ sao. Nhưng vấn đề không phải nằm ở chỗ “lợi nhuận” hay “phi lợi nhuận”, mà nằm ở chỗ là làm sao tạo ra được những cuốn sách mà xã hội thực sự cần. Và nếu nhắm tới mục đích lợi nhuận thuần túy thì không nhất thiết phải làm sách hay làm giáo dục. Vì ở Việt Nam thời điểm này có khá nhiều cơ hội kinh doanh khác có thể kiếm lời tốt hơn.
Giám đốc Giản Tư Trung giảng bài
Chúng tôi cũng hiểu rằng, làm giáo dục đúng nghĩa hay làm sách đúng nghĩa sẽ không là ngành kinh doanh béo bở và việc mở trường hay làm sách cũng không phải là “vật trang sức” của một cơ quan, tổ chức hay một cá nhân nào đó.
Hiện nay, chúng tôi cũng có một số hoạt động kinh doanh và một phần lợi nhuận thu được từ những hoạt động đó được dùng để hỗ trợ mảng làm sách. Bởi vì làm sách cần rất nhiều tiền, mà chúng tôi không làm sách để kinh doanh nên cũng cần có gì đó để nuôi nó. Và thực chất là khi thực hiện “Tủ sách doanh trí”, chúng tôi nghĩ rằng sẽ không thu được lợi nhuận từ nó và thậm chí phải bỏ khá nhiều tiền vào đó.
Và “lợi nhuận” lớn nhất của người làm sách là khi những giá trị của sách ngấm vào người đọc, từ đó góp phần làm cho xã hội mỗi ngày một tốt hơn lên.
- Trong khi hầu hết các nhà xuất bản đều vấp phải trở ngại về dịch thuật thì dường như đối với PACE, đó lại là một thế mạnh, mặc dù dòng sách mà PACE lựa chọn chính là dòng sách khan hiếm những dịch giả giỏi nhất. Bí quyết là gì vậy?
- PACE chẳng có bí quyết riêng nào cả và cũng khó khăn trong lĩnh vực này như những đơn vị khác. Nhưng yếu tố mà người làm sách phải quan tâm hàng đầu chính là cẩn trọng, cẩn trọng. Hai lần cẩn trọng.
Chúng tôi cũng chưa làm được nhiều sách, và cũng không nghĩ rằng mình đã làm tốt. Nhưng có điều chắc chắn rằng chúng tôi đã làm tốt nhất có thể được trong khả năng của mình, trong phạm vi và điều kiện hoàn cảnh của mình. Có thể chúng tôi cũng chỉ có những dịch giả có năng lực tương đương với dịch giả của các nhà xuất bản khác nhưng chúng tôi có đội ngũ những người thẩm định bản dịch có năng lực, lại có tâm và hiểu được ý nghĩa của việc mình làm.
Bên cạnh đó, công tác biên tập và hiệu đính được PACE thực hiện rất cẩn thận, công phu. Thậm chí, có những bản dịch, chúng tôi biên tập và hiệu đính đến hai lần.
- Sau một thời gian dấn thân vào làm sách, ông thấy việc làm sách hiện nay đang vấp phải khó khăn gì?
- Khó khăn thì nhiều, đơn vị nào cũng thế, ngành nào cũng có. Nhưng ngành xuất bản là ngành đòi hỏi rất nhiều chất xám nhưng hiệu quả kinh tế thì lại chẳng bao nhiêu. Người ta thường nói “Trên đời này không có cái gì ngon, bổ, mà lại rẻ cả”. Vậy mà vẫn có một thứ rất ngon, rất bổ nhưng lại vô cùng rẻ, đó chính là sách. Có những cuốn sách có thể thay đổi cả một cuộc đời con người, thay đổi cả một ngành nghề lĩnh vực, thậm chí thay đổi cả một xã hội… những giá bán của nó có khi chỉ hơn một tô phở.
Ngoài ra, phải nói làm sách rất "cực". Chỉ một chữ "cực" thôi có lẽ cũng gói gọn được nhiều khó khăn trong việc làm sách hiện nay. Chẳng hạn như khi tiến hành mua bản quyền 2 cuốn sách "Từ tốt đến vĩ đại" và “Xây dựng để trường tồn”, PACE phải "chạy" vòng vo qua bao nhiêu nước mới tìm được nơi đang giữ bản quyền của 2 cuốn sách.
Nhưng đến khi gặp được đối tác thì mới biết có tới hơn chục đơn vị xuất bản trong nước cũng đang thương lượng xin mua bản quyền. Và đơn vị giữ bản quyền cũng quyết không bán. Lý do họ đưa ra là thị trường Việt Nam quá nhỏ, sách bán ra chẳng được bao nhiêu, số tiền họ thu được từ việc bán bản quyền chưa chắc đã đủ cho công tác theo dõi thực hiện bản quyền.
Sau thời gian dài đeo bám không đạt hiệu quả, cuối cùng PACE phải tìm cách liên lạc trực tiếp với tác giả của sách và sau đó phối hợp cùng NXB Trẻ để mua được bản quyền và tổ chức xuất bản. Việc dịch thuật, hiệu đính, xin giấy phép, in ấn... kéo dài gần năm mới hoàn thành nhưng theo qui định hiện hành về xuất bản thì PACE không được để logo và tên lên bìa đầu sách.
Làm sách phi lợi nhuận, không vì mục đích kinh doanh, các khâu thực hiện khó khăn đến vậy nhưng đến logo cũng chẳng được in lên bìa đầu, vậy thì PACE được gì? Đạt được mục tiêu giáo dục của mình, còn độc giả thì có được những cuốn sách hay.
- Với nền tảng tốt như hiện nay, PACE có dự định gì thêm trong lĩnh vực sách không?
- Dự định thì có nhiều nhưng... "nói trước bước không qua", chỉ xin tiết lộ là trong tương lai, chúng tôi sẽ tham gia một số dự án được thực hiện ở quy mô khá rộng nhằm góp phần nâng cao văn hóa đọc (reading habit) của người Việt.
Đơn cử là đầu năm 2008, hơn 50 anh em đồng sự tâm huyết với dân trí và PACE sẽ cùng ra mắt website “SachHay.com” (trang web giới thiệu sách hay) và "ThuVienMo.com" (một thư viện miễn phí trên mạng, thư viện này do mọi người tạo dựng và dành cho mọi người). Những anh em đồng sự là người có tên tuổi trong nhiều lĩnh vực như nhà nghiên cứu triết học Bùi Văn Nam Sơn, GS. Hà Dương Tường, GS. Chu Hảo, nhà văn Nguyên Ngọc; TS. Quách Thu Nguyệt...
Phương thức hoạt động của SachHay.com cũng tương tự như website bách khoa toàn thư mở Wikipedia nhưng có khác biệt hơn. Giống như wikipedia, SachHay.com cho phép tất cả mọi người đều có thể vào tham gia viết bài giới thiệu, bình luận sách.
Nhưng ở wikipedia, thông tin có thể không chính xác và không có nhiều sự bảo chứng. Còn ở SachHay.com, bên mỗi bài viết, mỗi trang giới thiệu sách đều có phần giới thiệu nhân thân người viết và thông tin được thẩm định, vì vậy độ tin cậy cũng cao hơn. Tức là, SachHay.com sẽ có những con người thực trong thế giới ảo. Cơ chế vận hành của SachHay.com có sự học hỏi và sự kết hợp giữa cơ chế “xã hội hóa” của Wikipedia và cơ chế “cá nhân hóa” của Blog và thậm chí có ít nhiều cơ chế tìm kiếm của Google.
SachHay.com là một dự án giáo dục của xã hội và vì xã hội, là sự kết hợp giữa ngành giáo dục, ngành xuất bản và ngành truyền thông. Và cách làm y hệt như SachHay.com thì chưa có nước nào trên thế giới từng làm. Nếu dự án thành công thì có thể nhân rộng mô hình này ra cho nhiều quốc gia khác. Đã đến lúc Việt Nam ta cần có nhiều thứ để thế giới trông theo hoặc học theo chứ không hẳn lúc nào chúng ta cũng phải dựa dẫm hay bắt chước thế giới.
- Xin cảm ơn ông!
Lê Thu Quỳnh thực hiện
Nguồn: Tuần Việt Nam